دیدبان پرس: محسن زمانپور؛ تحولات روابط ایران، آمریکا و اسرائیل به مرحله‌ای حساس و پیچیده رسیده است؛ مرحله‌ای که در آن، تصمیم‌های سیاسی و نظامی بازیگران اصلی نه‌تنها بر امنیت منطقه، بلکه بر اقتصاد جهانی، بازار انرژی و موازنه قدرت در خاورمیانه تأثیر مستقیم خواهد گذاشت.
پرسش محوری این است که آیا در شش ماه آینده، منطقه به سمت توافق و مهار بحران حرکت خواهد کرد یا تقابل فرسایشی ادامه می‌یابد و خطر گسترش جنگ افزایش پیدا می‌کند؟
برای بررسی این چشم‌انداز، می‌توان از ترکیب تحلیل راهبردی، سناریونویسی و استدلال احتمالاتی بیزی استفاده کرد؛ رویکردی که به‌جای پیش‌بینی قطعی، احتمال نسبی مسیرهای مختلف را بر اساس شواهد موجود ارزیابی و با ورود اطلاعات جدید به‌روزرسانی می‌کند.
افق زمانی این تحلیل، از ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ تا ۱۱ مه ۲۰۲۷ در نظر گرفته شده است.
سناریوی نخست: توافق محدود و کاهش معنادار تنش
تداوم میانجی‌گری قطر و انتقال پیام‌های دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی همچنان باز است. هزینه‌های اقتصادی و نظامی جنگ، نوسانات بازار انرژی و فشارهای سیاسی داخلی نیز می‌توانند انگیزه طرفین را برای حرکت به سمت تفاهم افزایش دهند.
بااین‌حال، اختلافات بنیادین بر سر تحریم‌ها، محاصره دریایی، دارایی‌های مسدودشده، برنامه هسته‌ای و ترتیبات امنیتی منطقه، دستیابی به توافقی جامع را دشوار می‌کند. ازاین‌رو، توافقی محدود و مرحله‌ای برای کاهش تنش، بیش از یک توافق جامع و پایدار قابل تصور است.
سناریوی دوم: تداوم تقابل فرسایشی و مهار نسبی بحران
در این سناریو، نه توافقی پایدار شکل می‌گیرد و نه طرفین وارد جنگی گسترده‌تر می‌شوند. فشارهای اقتصادی، تحریم‌ها، تهدیدهای نظامی، عملیات محدود و مذاکرات غیرمستقیم به‌صورت هم‌زمان ادامه خواهند یافت.
چنین وضعیتی می‌تواند حاصل محاسبه هزینه و فایده بازیگران اصلی باشد؛ به این معنا که هزینه گسترش جنگ بیش از منافع احتمالی آن ارزیابی شود، اما اختلافات راهبردی نیز مانع دستیابی به توافق گردد.
در این چارچوب، بحران نه حل می‌شود و نه کاملاً از کنترل خارج خواهد شد، بلکه در قالب تقابلی مدیریت‌شده و فرسایشی ادامه می‌یابد.
سناریوی سوم: شکست مهار بحران و گسترش جنگ منطقه‌ای
شکست دیپلماسی، حمله به اهداف راهبردی، خطای محاسباتی یا گسترش پاسخ‌های متقابل می‌تواند منطقه را وارد مرحله‌ای خطرناک‌تر کند.
در چنین شرایطی، احتمال افزایش حملات مستقیم، گسترش جبهه‌های درگیری، اختلال در مسیرهای انتقال انرژی و ورود مستقیم‌تر بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای افزایش خواهد یافت.
اگرچه هزینه‌های اقتصادی و نظامی چنین جنگی برای تمامی طرف‌ها سنگین است، اما این هزینه‌ها به‌تنهایی مانع وقوع درگیری نمی‌شوند؛ به‌ویژه زمانی که محاسبات امنیتی و فشارهای سیاسی بر تصمیم‌گیری‌ها غلبه کنند.
انتخابات آمریکا؛ متغیری اثرگذار بر معادلات منطقه
پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر ۲۰۲۶ و کسب کنترل هر دو مجلس کنگره، می‌تواند معادلات داخلی دولت ترامپ را تغییر دهد.
افزایش نظارت کنگره بر دولت، حساسیت نسبت به هزینه‌های نظامی و پیامدهای اقتصادی جنگ و فشارهای سیاسی برای مهار بحران، از جمله عواملی هستند که می‌توانند هزینه ادامه تقابل را برای کاخ سفید افزایش دهند.
بااین‌حال، کنترل کنگره به‌تنهایی به معنای سلب اختیار رئیس‌جمهور در سیاست خارجی و تصمیم‌گیری نظامی نیست. بنابراین، این تحول را باید عاملی تأثیرگذار بر محاسبات واشنگتن دانست، نه عاملی تعیین‌کننده برای پایان جنگ.
از سوی دیگر، تفاوت احتمالی میان اولویت‌های امنیتی اسرائیل و ملاحظات سیاسی و اقتصادی آمریکا نیز می‌تواند بر مسیر بحران اثر بگذارد. واشنگتن ممکن است به دنبال مهار تنش باشد، درحالی‌که تل‌آویو برخی توافق‌های محدود را برای تأمین اهداف امنیتی خود کافی نداند.
برآورد احتمالاتی با رویکرد بیزی
در چارچوب تحلیل بیزی، برآورد اولیه از احتمال سناریوها با ورود شواهد جدید اصلاح می‌شود. تداوم میانجی‌گری قطر می‌تواند احتمال کاهش تنش را تقویت کند؛ در مقابل، اختلافات بنیادین تهران و واشنگتن و استمرار فشارهای نظامی و اقتصادی، احتمال تداوم وضعیت فرسایشی را افزایش می‌دهد.
همچنین، شکست مذاکرات، افزایش حملات مستقیم یا اختلال جدی در امنیت دریایی می‌تواند وزن سناریوی گسترش جنگ را بالا ببرد.
برآیند این شواهد، در ارزیابی کیفی حاضر، سناریوی تقابل فرسایشی و مهار نسبی بحران را محتمل‌ترین مسیر نشان می‌دهد.
البته صرف استفاده از درصدها یا اصطلاحات آماری، یک تحلیل را به مدل بیزی تبدیل نمی‌کند. برای دستیابی به برآورد کمی معتبر، باید احتمالات اولیه، داده‌های تاریخی مستقل، میزان اعتبار شواهد و نسبت درست‌نمایی هر شاهد مشخص و قابل آزمون باشند. بنابراین، این ارزیابی را باید برآوردی تحلیلی و قضاوتی دانست، نه خروجی یک مدل آماری کالیبره‌شده.
جمع‌بندی؛ محتمل‌ترین مسیر، الزاماً کم‌خطرترین مسیر نیست
برآیند این تحلیل نشان می‌دهد که در افق شش‌ماهه، تداوم تقابل فرسایشی و تلاش برای مهار نسبی بحران، محتمل‌ترین سناریوی پیش رو خواهد بود؛ وضعیتی که در آن فشارهای سیاسی و اقتصادی، تهدیدهای نظامی و تحرکات دیپلماتیک به‌طور هم‌زمان ادامه می‌یابند.
بااین‌حال، محتمل‌تر بودن این سناریو به معنای تضمین ثبات یا منتفی بودن گسترش جنگ نیست. تعدد بازیگران، اختلافات راهبردی و حساسیت محاسبات نظامی می‌تواند با وقوع یک تحول غیرمنتظره، موازنه احتمالات را به‌سرعت تغییر دهد.
واقع‌بینی راهبردی اقتضا می‌کند که نه توافق را قطعی بدانیم و نه گسترش جنگ را سرنوشت اجتناب‌ناپذیر منطقه تلقی کنیم. در نهایت، توانایی تهران و واشنگتن در مدیریت اختلافات، حفظ کانال‌های ارتباطی و جلوگیری از خطاهای محاسباتی، در کنار رفتار مستقل اسرائیل، مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده آینده این بحران خواهند بود.
محسن زمانپور
دبیر حزب کارگزاران سازندگی در مسجدسلیمان
نایب‌رئیس جبهه اصلاحات شهرستان مسجدسلیمان